Wat is het verschil tussen wettelijk en feitelijk samenwonen?

Wettelijk samenwonen ontstaat door een verklaring af te leggen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand in je gemeente. Het geeft een wettelijk statuut met onder meer bescherming van de gezinswoning en een beperkt erfrecht. Feitelijk samenwonen is gewoon samen onder één dak wonen zonder enige verklaring, en geeft juridisch nauwelijks bescherming.

Erf je automatisch als je wettelijk samenwoont?

Slechts beperkt. De wettelijk samenwonende partner erft enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad, niet de volle eigendom of de rest van het vermogen. Wil je je partner meer nalaten, dan heb je een testament nodig. Een gehuwde partner heeft van de wet uit een ruimere erfrechtelijke bescherming.

Heb je recht op onderhoudsgeld na het einde van wettelijk samenwonen?

Neen. Anders dan bij een echtscheiding bestaat er na de beëindiging van het wettelijk samenwonen geen wettelijke onderhoudsplicht tussen de ex-partners. Wel blijft de onderhoudsplicht tegenover gemeenschappelijke kinderen altijd gelden, ongeacht de samenlevingsvorm.

Hoe beëindig je een wettelijke samenwoning?

Dat kan eenvoudig: samen of alleen een verklaring van beëindiging afleggen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Bij een eenzijdige beëindiging betekent de gemeente de verklaring aan de andere partner. Er komt geen rechter aan te pas, tenzij er betwisting is over de woning, schulden of kinderen.

Is een samenlevingscontract verplicht?

Neen, een samenlevingscontract is niet verplicht, maar wel sterk aan te raden. In een notarieel samenlevingscontract leg je afspraken vast over de eigendom van goederen, de bijdrage in de kosten en wat er gebeurt bij een breuk. Het voorkomt discussies achteraf, zeker als jullie samen kopen of investeren.

Wettelijk samenwonen of huwen: de juridische verschillen

In België kun je op drie manieren samenleven: huwen, wettelijk samenwonen of feitelijk samenwonen. Het grote verschil zit in de bescherming. Een huwelijk biedt de sterkste bescherming, wettelijk samenwonen een beperkte, en feitelijk samenwonen vrijwel geen enkele. Wettelijk samenwonen regel je met een eenvoudige verklaring bij de gemeente, maar het erfrecht is beperkt en er is geen onderhoudsplicht na een breuk. Wie meer zekerheid wil zonder te trouwen, vult dat aan met een samenlevingscontract en een testament.

In dit artikel zie je de drie vormen helder naast elkaar, met de juridische gevolgen voor je vermogen, erfrecht, gezinswoning, schulden en kinderen. Zo weet je welke vorm bij jullie situatie past. Twijfel je over je eigen geval, dan kan een advocaat familierecht of een notaris je gericht adviseren.

Welke drie samenlevingsvormen bestaan er?

België erkent drie statuten, elk met een eigen graad van bescherming.

Huwelijk. De meest beschermde vorm. Je sluit het huwelijk af voor de ambtenaar van de burgerlijke stand. Er geldt een wettelijk huwelijksvermogensstelsel en een uitgebreide wederzijdse bescherming.
Wettelijk samenwonen. Een tussenvorm. Twee personen leggen samen een verklaring van wettelijke samenwoning af bij de gemeente. Dat geeft een beperkt wettelijk statuut, ook voor partners die niet kunnen of willen huwen.
Feitelijk samenwonen. Geen statuut. Je woont gewoon samen zonder enige verklaring. Juridisch zijn jullie twee aparte personen, met nauwelijks onderlinge rechten of plichten.

Wat is het verschil op het vlak van vermogen?

Bij een huwelijk geldt, als je niets anders afspreekt, het wettelijk stelsel. Wat je tijdens het huwelijk opbouwt, valt in een gemeenschappelijk vermogen. Je eigen bezit van voor het huwelijk en erfenissen blijven persoonlijk.

Bij wettelijk samenwonen is er geen gemeenschappelijk vermogen. Ieder houdt wat van hem of haar is. Goederen waarvan niemand het eigendom kan bewijzen, worden vermoed van jullie beiden te zijn, elk voor de helft.

Bij feitelijk samenwonen geldt strikt het principe ieder zijn eigendom. Wie iets koopt, is er eigenaar van. Zonder bewijs van wie wat betaalde, kan dat bij een breuk tot lastige discussies leiden.

Hoe zit het met erfrecht?

Dit is het scherpste verschil tussen de vormen.

De gehuwde partner is een wettelijke erfgenaam met een ruime, beschermde positie. Hij of zij krijgt minstens het vruchtgebruik van de hele nalatenschap.
De wettelijk samenwonende partner erft enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad. De rest van het vermogen erf je niet automatisch. Dat beperkte erfrecht kan bovendien bij testament worden afgenomen.
De feitelijk samenwonende partner erft van de wet uit niets. Zonder testament gaat de volledige nalatenschap naar de familie van de overledene.

Wil je je partner bij wettelijk of feitelijk samenwonen meer nalaten, dan is een testament onmisbaar. Lees ook hoe je een erfenis verdeelt als er meerdere erfgenamen zijn.

Is de gezinswoning beschermd?

Bij een huwelijk geniet de gezinswoning een sterke bescherming. De ene partner kan ze niet verkopen of verhuren zonder akkoord van de andere, zelfs niet als de woning zijn of haar persoonlijke eigendom is.

Bij wettelijk samenwonen geldt een vergelijkbare bescherming voor de woning die het gezin als hoofdverblijf gebruikt. Ook hier is het akkoord van beide partners nodig om over die woning te beschikken.

Bij feitelijk samenwonen is er geen enkele bescherming. Staat de woning op naam van één partner, dan kan die er in principe vrij over beslissen. De andere partner staat juridisch zwak.

Wie is aansprakelijk voor de schulden?

Bij een huwelijk kunnen schuldeisers zich, afhankelijk van het stelsel, ook op het gemeenschappelijk vermogen verhalen. Schulden voor het huishouden en de kinderen binden beide partners.

Bij wettelijk samenwonen ben je samen gehouden voor de schulden die werden aangegaan voor het huishouden en de kinderen, op voorwaarde dat ze niet buitensporig zijn. Voor de rest blijft ieder aansprakelijk voor zijn eigen schulden.

Bij feitelijk samenwonen sta je in principe alleen in voor je eigen schulden. Tekenden jullie samen, bijvoorbeeld voor een lening, dan zijn jullie uiteraard beiden gehouden.

En de kinderen?

Hier maakt de samenlevingsvorm geen verschil. De rechten en plichten tegenover de kinderen staan los van het statuut van de ouders. Beide ouders hebben dezelfde onderhoudsplicht en, na een breuk, gelden dezelfde regels over ouderlijk gezag, verblijf en onderhoudsgeld. Wel is bij ongehuwde ouders soms een erkenning van het vaderschap nodig om de juridische band te bevestigen.

De drie vormen in één tabel

Onderwerp	Huwelijk	Wettelijk samenwonen	Feitelijk samenwonen
Hoe ontstaan	Voor ambtenaar burgerlijke stand	Verklaring bij de gemeente	Gewoon samenwonen, geen formaliteit
Vermogen	Wettelijk stelsel met gemeenschap	Ieder zijn eigendom	Ieder zijn eigendom
Erfrecht partner	Ruim en beschermd	Beperkt (vruchtgebruik woning)	Geen, tenzij testament
Gezinswoning	Sterk beschermd	Beschermd	Niet beschermd
Onderhoudsplicht na einde	Mogelijk	Geen	Geen
Beëindigen	Echtscheiding via rechtbank	Verklaring bij de gemeente	Gewoon stoppen

Hoe beëindig je elk van de vormen?

Een huwelijk eindigt door een echtscheiding via de rechtbank, met onderlinge toestemming of op grond van onherstelbare ontwrichting. Dat is de meest omkaderde, maar ook de meest ingrijpende procedure.

Wettelijk samenwonen beëindig je veel eenvoudiger. Jullie leggen samen, of één van beiden alleen, een verklaring van beëindiging af bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Bij een eenzijdige stopzetting betekent de gemeente die aan de andere partner. Er komt geen rechter aan te pas, behalve bij betwisting.

Feitelijk samenwonen stopt zodra een van beiden vertrekt. Er is geen formaliteit en geen statuut om op te zeggen. De keerzijde is dat er ook geen enkele wettelijke afwikkeling voorzien is.

Waarom een samenlevingscontract of testament nuttig is

Net omdat wettelijk en feitelijk samenwonen weinig regelen, vullen veel koppels de leemtes zelf op.

Een samenlevingscontract, bij voorkeur notarieel, laat je afspraken vastleggen over wie wat bezit, hoe jullie de kosten verdelen en wat er bij een breuk gebeurt met de woning, het spaargeld of de inboedel. Dat voorkomt bewijsproblemen en discussies achteraf.

Een testament is de enige manier om je partner bij feitelijk samenwonen iets na te laten, en om bij wettelijk samenwonen verder te gaan dan het beperkte wettelijke erfrecht. Een notaris helpt je dat correct op te stellen binnen de grenzen van het reservatair erfdeel.

Wanneer een advocaat of notaris raadplegen?

Voor het opstellen van een samenlevingscontract, een testament of een huwelijkscontract ga je naar de notaris. Die kent de vermogensrechtelijke en fiscale gevolgen en giet je afspraken in een geldige akte.

Een familierechtadvocaat is je aanspreekpunt zodra er een conflict dreigt of ontstaat: een betwiste breuk, een discussie over de gezinswoning, schulden of een regeling voor de kinderen. Ook als je gewoon wil weten welke vorm het best bij jouw situatie past, is een eerste advies vaak het geld waard.

Twijfel je welke samenlevingsvorm jullie het best kiezen, of zit je middenin een breuk? Vergelijk de advocaten familierecht in onze gids of laat je gratis en vrijblijvend matchen met een specialist die past bij jouw situatie.