Wanneer is zelfverdediging straffeloos?

Er is noch misdaad, noch wanbedrijf wanneer de doodslag, de verwondingen of de slagen geboden zijn door de ogenblikkelijke noodzaak van de wettige verdediging van jezelf of van een ander (art. 416 Sw). Is aan de voorwaarden van noodweer voldaan, dan word je niet gestraft, ook al pleegde je op zich een strafbaar feit.

Welke voorwaarden gelden voor noodweer?

De rechtspraak vereist dat er een actuele of onmiddellijk dreigende, onrechtmatige aanranding is, dat de verdediging noodzakelijk is (geen redelijk alternatief) en dat ze evenredig is met de aanval. Verdedig je je tegen een onbeduidende dreiging met zwaar geweld, dan is de proportionaliteit niet gerespecteerd.

Mag ik iemand aanvallen die inbreekt in mijn huis?

De wet vermoedt de noodzaak van verdediging wanneer je 's nachts de beklimming of braak van een bewoond huis of appartement afweert (art. 417 Sw). Dat vermoeden geldt niet als blijkt dat je niet kon geloven dat er een aanranding van personen dreigde. Het is dus geen vrijgeleide om zonder meer geweld te gebruiken.

Geldt noodweer ook om iemand anders te beschermen?

Ja. De wettige verdediging geldt uitdrukkelijk voor de verdediging van jezelf of van een ander (art. 416 Sw). Je mag dus optreden om een derde te beschermen tegen een onmiddellijke, onrechtmatige aanranding, binnen dezelfde grenzen van noodzaak en evenredigheid.

Wat als ik te ver ga in mijn verdediging?

Overschrijd je de grenzen van de noodzakelijke en evenredige verdediging (buitensporige noodweer), dan valt je daad buiten de wettige verdediging en kan je wel strafbaar zijn. De rechter beoordeelt of het geweld in verhouding stond tot de aanval en de omstandigheden.

Noodweer: wanneer is wettige zelfverdediging straffeloos?

Word je aangevallen, dan mag je jezelf verdedigen. Onder bepaalde voorwaarden is die noodweer — de wettige verdediging — volledig straffeloos: “Er is noch misdaad, noch wanbedrijf, wanneer de doodslag, de verwondingen en de slagen geboden zijn door de ogenblikkelijke noodzaak van de wettige verdediging van zich zelf of van een ander” (art. 416 Sw). Hieronder lees je welke voorwaarden gelden en wanneer de wet zelfverdediging vermoedt.

Wat is noodweer?

Noodweer is een rechtvaardigingsgrond: je stelt op zich een strafbaar feit (bijvoorbeeld slagen toebrengen), maar de wet neemt de strafbaarheid weg omdat je handelde uit ogenblikkelijke noodzaak van je verdediging (art. 416 Sw). Het gevolg is ingrijpend: er is geen misdrijf, dus geen straf.

De verdediging mag gaan om jezelf of om een ander — je mag dus ook iemand te hulp schieten.

Bron: art. 416 Strafwetboek.

De voorwaarden: actueel, noodzakelijk, evenredig

De wet spreekt van “ogenblikkelijke noodzaak”. De rechtspraak vertaalt dat in drie klassieke voorwaarden:

Een actuele of onmiddellijk dreigende, onrechtmatige aanranding. Een dreiging die al voorbij is (wraak) of nog veraf is, telt niet.
Noodzaak: er is geen redelijk alternatief, zoals vluchten of hulp inroepen, dat de aanval even goed afwendt.
Evenredigheid (proportionaliteit): het gebruikte geweld staat in verhouding tot de ernst van de aanval.

Verdedig je je tegen een lichte dreiging met zwaar geweld, dan is de evenredigheid niet gerespecteerd en valt je daad buiten de wettige verdediging.

De wettelijke vermoedens (art. 417 Sw)

Voor twee bijzondere situaties vermoedt de wet dat er sprake is van ogenblikkelijke noodzaak van verdediging (art. 417 Sw):

Wanneer je ‘s nachts de beklimming of braak van afsluitingen, muren of toegangen van een bewoond huis of appartement (of de aanhorigheden) afweert — behalve wanneer blijkt dat je niet kon geloven dat er een aanranding van personen dreigde.
Wanneer je je verdedigt tegen de daders van diefstal of plundering die met geweld tegen personen wordt gepleegd.

Belangrijk: ook deze vermoedens zijn geen vrijgeleide. Ze verschuiven de beoordeling, maar de rechter kan nog altijd nagaan of er echt een dreiging voor personen was en of het geweld verantwoord was.

Bron: art. 417 Strafwetboek.

Buitensporige noodweer: opgelet

Ga je verder dan wat noodzakelijk en evenredig was — bijvoorbeeld doorgaan nadat de dreiging geweken is — dan spreekt men van buitensporige (of overmatige) noodweer. Die valt buiten de wettige verdediging en kan wél strafbaar zijn. De rechter houdt daarbij rekening met de omstandigheden, de plotse aard van de aanval en de emotie van het moment, maar de grens blijft bestaan.

Praktisch: wat doe je na een incident?

Bel de hulpdiensten en zorg voor gewonden — ook voor de aanvaller.
Verklaar je verhaal correct aan de politie; leg uit dat je uit verdediging handelde.
Verzamel bewijs: getuigen, camerabeelden, sporen van de aanranding.
Zwijgrecht en bijstand: je hebt recht op een advocaat bij verhoor (Salduz). Maak daar gebruik van vóór je uitgebreide verklaringen aflegt.

Wanneer schakel je best een advocaat in?

Laat je bijstaan wanneer:

je vervolgd wordt na een incident waarin je meent dat je uit noodweer handelde;
de politie je uitnodigt voor verhoor over slagen of geweld;
er discussie is over de evenredigheid van je reactie;
je als slachtoffer meent dat de dader zich ten onrechte op noodweer beroept.

Word je vervolgd na een situatie van zelfverdediging? Beschrijf je situatie in enkele zinnen en laat je gratis en vrijblijvend matchen met een strafrechtadvocaat in jouw buurt. → Beschrijf je zaak

Aan deze algemene informatie kunnen geen rechten worden ontleend; ze vervangt geen juridisch advies over jouw concrete dossier. Het contacteren van een advocaat via dit platform doet geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.