Kun je een kind onterven? Het reservatair erfdeel uitgelegd

Een kind volledig onterven kan in België niet. De kinderen hebben samen recht op een reservatair erfdeel van de helft van de nalatenschap, ongeacht hun aantal. Over de andere helft, het beschikbaar deel, beschik je wel vrij via testament of schenking. Je kunt een kind dus minder geven dan zijn broers of zussen, of iemand anders bevoordelen, maar de wettelijke reserve blijft beschermd. Enkel bij onwaardigheid verliest een erfgenaam al zijn rechten.

In dit artikel zie je hoe de reserve en het beschikbaar deel sinds de hervorming van 2018 werken, wat je wel en niet kunt regelen, en wanneer je een specialist nodig hebt. Zoek je meteen hulp, bekijk dan de advocaten erfrecht in onze gids.

Wat verandert de hervorming van het erfrecht?

Sinds 1 september 2018 geldt een nieuw erfrecht in België. De belangrijkste wijziging voor wie aan onterven denkt: de globale reserve van de kinderen bedraagt nu altijd de helft van de nalatenschap, ongeacht het aantal kinderen.

Vroeger hing de reserve af van hoeveel kinderen je had. Met één kind was de reserve de helft, met twee kinderen twee derde en met drie of meer kinderen drie vierde. Daardoor bleef er weinig over om vrij te verdelen. Sinds de hervorming is de reserve vast op de helft, wat het beschikbaar deel groter maakt en je meer vrijheid geeft om je nalatenschap naar eigen inzicht te regelen.

Wat is het reservatair erfdeel?

Het reservatair erfdeel (of de reserve) is het deel van je nalatenschap dat de wet voorbehoudt voor bepaalde erfgenamen. Je kunt dat deel niet wegschenken of via testament aan iemand anders geven. Het beschermt de naaste familie tegen volledige onterving.

Twee groepen genieten deze bescherming:

• De kinderen. Samen hebben ze recht op de helft van de nalatenschap. Die helft wordt gelijk onder hen verdeeld. Met twee kinderen krijgt elk dus een vierde als reserve.
• De langstlevende echtgenoot. Die heeft een eigen reserve, namelijk minstens het vruchtgebruik op de gezinswoning en de huisraad. Daardoor kan de overlevende partner in de woning blijven, zelfs als de kinderen de blote eigendom erven.

Ouders hebben sinds de hervorming geen reserve meer. Heb je geen kinderen, dan kun je dus vrijer beschikken over je hele vermogen.

Wat is het beschikbaar deel?

Het beschikbaar deel is het tegenovergestelde van de reserve. Het is het stuk van je nalatenschap waarover je volledig vrij beschikt. Je mag het nalaten aan wie je wil: een van je kinderen, je partner, een kleinkind, een vriend of een goed doel.

Met kinderen is het beschikbaar deel sinds 2018 altijd de helft van je nalatenschap. Dat geeft je ruimte om bijvoorbeeld een kind dat voor je zorgde extra te belonen, of net een ander kind iets minder te geven. Volledig onterven blijft onmogelijk, maar het verschil dat je mag maken is groter dan onder de oude regels.

Wil je weten hoe een nalatenschap concreet wordt opgesplitst tussen reserve en beschikbaar deel? Lees dan ook ons artikel over erfenis verdelen.

Kun je een kind minder geven in plaats van onterven?

Ja. In de praktijk is dit wat de meeste mensen bedoelen wanneer ze willen onterven. Je laat het betrokken kind zijn wettelijke reserve, maar je gebruikt het beschikbaar deel om de andere erfgenamen te bevoordelen.

Een voorbeeld. Stel dat je twee kinderen hebt en een van hen minder wil geven. De reserve van de helft verdeel je gelijk, dus elk kind krijgt minstens een vierde. De andere helft, het beschikbaar deel, kun je volledig aan het andere kind of aan je partner nalaten. Het bevoordeelde kind komt zo op drie vierde, het andere op een vierde.

Dit soort regelingen leg je vast in een testament. Omdat de berekening afhangt van je gezinssituatie, eerdere schenkingen en je huwelijksvermogensstelsel, is begeleiding door een notaris of advocaat erfrecht sterk aangeraden.

Wat als een schenking de reserve aantast?

Soms blijkt pas bij het overlijden dat schenkingen of legaten te ver gingen en de reserve van een erfgenaam aantasten. Daarvoor bestaat de inkorting.

Een reservataire erfgenaam die te weinig kreeg, kan inkorting vragen. De begunstigde moet dan het teveel teruggeven, in principe in waarde en niet in natura. Zo wordt de reserve hersteld zonder dat geschonken goederen per se terug moeten naar de nalatenschap. Inkorting is geen automatisme: het kind dat zich benadeeld voelt, moet ze zelf inroepen.

Door alle schenkingen tijdens je leven mee te tellen, voorkom je dat je nalatenschap achteraf moet worden rechtgezet. Een goede planning houdt rekening met wat je al hebt weggegeven.

Kun je vooraf afspraken maken met je kinderen?

Sinds de hervorming kan een familie een erfovereenkomst sluiten. Daarin leggen ouders en kinderen samen vast hoe het vermogen verdeeld wordt en bevestigen de kinderen dat ze zich akkoord verklaren met bepaalde schenkingen of een onevenwicht.

Zo’n globale erfovereenkomst kan spanningen na het overlijden voorkomen, omdat iedereen vooraf instemt. Ze moet wel via een notaris worden opgesteld, met strikte vormvereisten en een bedenktijd. Het is geen manier om een kind volledig te onterven, maar wel om in alle transparantie afspraken te maken die iedereen aanvaardt.

Wanneer verliest een erfgenaam wel al zijn rechten?

Er is één situatie waarin een erfgenaam echt alles verliest: onwaardigheid. Wie zich schuldig maakt aan een zware misdaad tegen de overledene, bijvoorbeeld doodslag of een poging daartoe, kan onwaardig worden verklaard om te erven. Dat is een uitzonderlijke maatregel die de rechter of de wet bepaalt, geen keuze die je zomaar in een testament zet.

Buiten zulke extreme gevallen blijft de reserve van je kinderen overeind. Een ruzie, een verbroken contact of een moeilijke relatie is juridisch geen reden tot onterving.

Onterven of net bewust verdelen is altijd maatwerk. De juiste aanpak hangt af van je gezin, je vermogen en eerdere schenkingen, en een fout in een testament sleep je niet zelf recht. Wil je zeker weten wat in jouw situatie kan? Vergelijk de erfrechtspecialisten in onze gids of laat je gratis en vrijblijvend matchen met een advocaat die bij je dossier past.