Wat is het verschil tussen grondrechten en mensenrechten?

De begrippen overlappen sterk. Grondrechten zijn de fundamentele rechten die in de Belgische Grondwet staan. Mensenrechten verwijzen meestal naar dezelfde rechten zoals ze in internationale verdragen zijn vastgelegd, vooral in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. In de praktijk beschermen ze allebei je vrijheid, gelijkheid en waardigheid.

Wanneer kan ik naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens?

Pas nadat je alle nationale rechtsmiddelen hebt uitgeput, dus tot en met de hoogste bevoegde Belgische rechtbank. Je klacht moet bovendien gaan over een recht dat het EVRM beschermt, en je moet ze indienen binnen vier maanden na de laatste definitieve nationale beslissing.

Wat kan Unia voor mij doen bij discriminatie?

Unia is het onafhankelijke openbare instituut dat in België discriminatie bestrijdt. Je kan er gratis terecht voor advies en een eerste analyse van je situatie. Unia kan bemiddelen, je dossier mee opvolgen en in bepaalde gevallen zelf naar de rechter stappen. Voor discriminatie op grond van geslacht is het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen bevoegd.

Heb ik een advocaat nodig om mijn grondrechten te verdedigen?

Voor een eerste vraag of een melding bij Unia niet altijd. Maar voor een procedure bij het Grondwettelijk Hof of het EHRM is juridische bijstand sterk aangeraden. Die procedures kennen strikte vormvereisten en termijnen, en een advocaat gespecialiseerd in publiek- of mensenrechten weet hoe je dossier het sterkst staat.

Je grondrechten verdedigen: het Grondwettelijk Hof en het EHRM

Q: Wat doet het Grondwettelijk Hof?

Het Grondwettelijk Hof toetst of Belgische wetten, decreten en ordonnanties in overeenstemming zijn met de Grondwet, en in het bijzonder met de grondrechten en de bevoegdheidsverdeling. Het kan een wet vernietigen na een beroep tot vernietiging, of een wet buiten toepassing laten na een prejudiciële vraag van een gewone rechter.

Je grondrechten verdedig je in België op verschillende niveaus. Het Grondwettelijk Hof toetst Belgische wetten aan de Grondwet, en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg behandelt je klacht nadat je alle nationale rechtsmiddelen hebt uitgeput, binnen een termijn van vier maanden. Voor discriminatie kan je terecht bij Unia. Welke weg de juiste is, hangt af van je situatie, en de vormvereisten zijn streng.

In dit artikel lees je wat grondrechten en mensenrechten precies zijn, welke rol het Grondwettelijk Hof en het EHRM spelen, hoe Unia helpt bij discriminatie, en wanneer je best een advocaat inschakelt. Zoek je meteen een specialist, bekijk dan de advocaten grondwettelijk recht en mensenrechten in onze gids.

Wat zijn grondrechten en mensenrechten?

Grondrechten zijn de fundamentele rechten die je beschermen tegen willekeur van de overheid en die je waardigheid waarborgen. In België staan ze op twee plaatsen.

De eerste is de Belgische Grondwet. Die bevat een lijst van klassieke rechten en vrijheden, zoals de vrijheid van meningsuiting, de godsdienstvrijheid, het recht op onderwijs en de gelijkheid van alle burgers voor de wet.

De tweede is het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), een verdrag van de Raad van Europa dat België mee ondertekende. Het EVRM beschermt onder meer het recht op leven, het recht op een eerlijk proces, het recht op privacy en de vrijheid van meningsuiting. Omdat dit verdrag rechtstreeks doorwerkt in het Belgische recht, kan je je er voor een Belgische rechter op beroepen.

De termen grondrechten en mensenrechten verwijzen dus grotendeels naar dezelfde bescherming, maar vanuit een andere bron: de nationale Grondwet of het internationale verdrag.

Wat doet het Grondwettelijk Hof?

Het Grondwettelijk Hof bewaakt of de wetgever de Grondwet respecteert. Het toetst Belgische wetten, decreten en ordonnanties aan de grondrechten en aan de bevoegdheidsverdeling tussen de federale staat, de gemeenschappen en de gewesten.

Je komt op twee manieren bij dit Hof terecht.

Via een beroep tot vernietiging kan je vragen om een wet te vernietigen omdat ze je grondrechten schendt. Dat moet binnen zes maanden na de bekendmaking van de wet, en je moet een belang aantonen.

Via een prejudiciële vraag legt een gewone rechter, tijdens een lopend proces, een twijfel over de grondwettigheid van een wet voor aan het Grondwettelijk Hof. De rechter wacht het antwoord af voor hij beslist. Zo werkt de toetsing ook door in een concreet dossier, zonder dat je zelf de termijn van het rechtstreekse beroep haalde.

Oordeelt het Hof dat een wet de Grondwet schendt, dan kan het die vernietigen of buiten toepassing laten. Dat is een krachtig instrument, maar het vraagt een grondige juridische opbouw.

Wat is het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)?

Het EHRM in Straatsburg is het Hof van de Raad van Europa dat waakt over de naleving van het EVRM. Je kan er als individu een klacht indienen tegen een staat die volgens jou een van je verdragsrechten heeft geschonden.

Daar zijn wel strikte voorwaarden aan verbonden:

Uitputting van de nationale rechtsmiddelen. Je moet je zaak eerst tot bij de hoogste bevoegde Belgische rechtbank hebben gebracht. Het EHRM is geen extra beroepsinstantie die je zomaar bovenop de Belgische rechtsgang kan aanspreken.
De termijn van vier maanden. Je klacht moet bij het Hof zijn binnen vier maanden na de laatste definitieve nationale beslissing. Wie te laat is, verliest het recht om de zaak voor te leggen.
Een recht uit het EVRM. De schending moet een recht betreffen dat het verdrag beschermt.

Stelt het Hof een schending vast, dan kan het de staat veroordelen, bijvoorbeeld tot een financiële vergoeding. Die uitspraken hebben ook een ruimere invloed, omdat staten hun wetgeving soms aanpassen na een veroordeling.

Discriminatie: de rol van Unia

Voel je je gediscrimineerd, bijvoorbeeld omwille van je afkomst, een handicap, je leeftijd, je geloof of je seksuele geaardheid, dan hoef je niet meteen naar de rechtbank. Unia is het onafhankelijke openbare instituut dat in België discriminatie bestrijdt.

Je kan er gratis terecht voor advies en een eerste analyse. Unia kan bemiddelen tussen jou en de tegenpartij, je dossier mee opvolgen en in ernstige gevallen zelf een procedure opstarten. Voor discriminatie op grond van geslacht is het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen bevoegd.

Een melding bij Unia sluit een latere gerechtelijke stap niet uit. Vaak is het een nuttige eerste reflex die je situatie helder maakt voor je verder gaat.

Concrete voorbeelden van grondrechten

Grondrechten klinken abstract, maar ze spelen in heel concrete situaties:

Recht op een eerlijk proces. Je hebt recht op een onafhankelijke rechter, op een procedure binnen een redelijke termijn en op het recht om je te verdedigen.
Recht op privacy. Je gezinsleven, je woning en je communicatie zijn beschermd tegen ongerechtvaardigde inmenging, ook door de overheid.
Vrije meningsuiting. Je mag je mening uiten en informatie ontvangen en verspreiden, binnen de grenzen die de wet stelt.

Wanneer een overheid of een wet een van deze rechten raakt, kan een van de bovenstaande wegen openstaan.

Wanneer helpt een advocaat?

Voor een eerste vraag of een melding bij Unia red je je vaak zelf. Maar zodra je een echte procedure overweegt, wordt juridische bijstand belangrijk. De procedures bij het Grondwettelijk Hof en het EHRM kennen strikte vormvereisten en korte termijnen, en één misstap kan je zaak onontvankelijk maken.

Een advocaat gespecialiseerd in grondwettelijk recht en mensenrechten beoordeelt of je een sterke zaak hebt, kiest de juiste weg, bewaakt de termijn van vier maanden en bouwt je dossier juridisch op. Bij een prejudiciële vraag kan je advocaat de rechter overtuigen om de vraag effectief te stellen.

Je grondrechten verdedigen begint met weten waar je terechtkunt. Wil je een advocaat die thuis is in publiek- en mensenrechten en past bij jouw situatie? Vergelijk de specialisten in onze gids of laat je gratis en vrijblijvend matchen met een advocaat.